JERZY GŁAZEK (1936-2009)


W dniu 3 lipca 2009, po 8-miesięcznej chorobie odszedł od nas prof. Jerzy Głazek, jeden z najwybitniejszych uczonych, ceniony w Polsce i na świecie - geolog i speleolog, o którym w listach kondolencyjnych wspominano: "With Jurek we have lost one of the last "mammoths" in speleological and geological science" (Stein-Erik Lauritzen) czy "odejście tego światowej sławy geologia i szlachetnego człowieka stanowi niepowetowaną stratę dla nauki i środowiska geologicznego Polski" (Pracownicy IP PAN).

Jerzy Głazek urodził się 10 lipca 1936 w Warszawie. W całym swoim życiu Profesor był związany z kilkoma ośrodkami uniwersyteckimi i wieloma miejscami w Polsce. W czasie dzieciństwa Profesor mieszkał w Bukowinie Tatrzańskiej, gdzie Jego dziadkowie, Malwina i Gustaw Doborzyńscy byli współzałożycielami Towarzystwa Przyjaciół Bukowiny. Okres licealny i pierwszą połowę studiów (lata 1953-55) na kierunku geologia, Jerzy Głazek spędził na Uniwersytecie Wrocławskim. Od III roku - studia te - w wyniku reformy - kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Tytuł magistra geologii uzyskał w roku 1959 na podstawie pracy: "Zdjęcie geologiczne masywu Koszystej w Tatrach", napisanej pod kierunkiem doc. Kazimierza Guzika. Jerzy Głazek był zatrudniony na Wydziale Geologii UW już od III roku studiów (1956) jako p.o. asystenta, gdzie pracował do roku 1991. W roku 1966 Profesor obronił rozprawę doktorską pt: "Budowa geologiczna okolic Lang-Khuan w Północnym Wietnamie na tle struktury południowo-wschodniej Azji" (Nagroda III Stopnia Ministra Szkolnictwa Wyższego), habilitację uzyskał w roku 1990 na podstawie rozprawy: "Paleokarst of Poland". W roku 1991 na prośbę prof. Jerzego Fedorowskiego, Jerzy Głazek przeniósł się do Poznania do Instytutu Geologii UAM, gdzie objął Zakład Geologii Dynamicznej i Regionalnej po zmarłym Docencie Zdzisławem Baranowskim. Tytuł naukowy Profesora w dziedzinie nauk Ziemi nadał Jerzemu Głazkowi prezydent RP w 1998 roku.. Od 2005 roku był członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności.

Dorobek Profesora Jerzego Głazka jest bardzo wszechstronny i obejmuje ponad 400 artykułów, rozdziałów w książkach, recenzji, artykułów popularno-naukowych i innych publikacji, prawie z wszystkich dziedzin geologii: geologii regionalnej, tektoniki, badań izotopowych, paleontologii, hydrogeologii, speleologii i in. Z tej liczby - około 220 dotyczy zjawisk krasowych i jaskiń, z czego 60 to oryginalne prace naukowe, publikowane w czasopismach indeksowanych, międzynarodowych monografiach lub w materiałach międzynarodowych kongresów.

Wśród tych prac - jednymi z najważniejszych - są: monografia poświęcona paleokrasowi: "Paleokarst, a systematic and regional review" (1989) oraz rozdział "Karst of Poland" (z R. Gradzińskim i T. Dąbrowskim) w książce "Karst, important karst areas of the northern hemisphere" (Wydawnictwo Elsevier, Amsterdam, 1972). Profesor Jerzy Głazek zapoczątkował w Polsce badania izotopowe nacieków jaskiniowych metodą U/Th (praca z R. Harmonem w roku 1984) oraz wprowadził do literatury światowej termin - jaskinie proglacjalne, który występuje we wszystkich podręcznikach i encyklopediach, poświęconych zjawiskom krasowym i jaskiniom. Jako przykład podał Jaskinię Miętusią, w której pionowe studnie - łączące partie poziome - powstały dzięki wodom płynącym z topniejących lodowców. Genezę proglacjalną (i wiek plejstoceński) Profesor przypisał również Jaskiniom Wołoszyńskim.

Jerzy Głazek, jako jeden z pierwszych (wraz z Z. Wójcikiem i T. Dąbrowskim) zwrócił uwagę na rozwój krasu we wschodniej części Tatr. Przeprowadził wraz ze współautorami m. in. barwienia wód, które wykazały ich podziemny przepływ z Doliny Pańszczycy głęboko pod dnem Doliny Suchej Wody do Wywierzyska Olczyskiego (2 doby) oraz z Potoku Czarnego do wywierzyska pod Dubrawiskami (1-4 h). Profesor zajmował się również problematyką zanikania wód w potokach przy ich niskich stanach - badając Białkę, Potok Waksmundzki, Potok Kościeliski, Potok Chochołowski wskazał, że ich odpływ odbywa się poniżej den dolinnych. Na podstawie tych badań i późniejszych obserwacji, Jerzy Głazek wyróżnił 3 typy przepływów krasowych w Tatrach: 1) krótkie i płytkie - w poprzek strukturalnych pasm skał węglanowych, 2) głębsze i dłuższe - wzdłuż pasm węglanowych i 3) najgłębsze - zasilające podhalański basen wód termalnych. Profesor Jerzy Głazek odkrył również krasową genezę "czerwonych zlepieńców eoceńskich" w Tatrach; przeprowadził pierwsze badania paleomagnetyczne osadów jaskiniowych znajdując granicę Brunhes - Matuyama na Kozim Grzbiecie (z P. Tucholką) oraz odkrył rolę krasu hydrotermalnego w Górach Kaczawskich (z A. Kozłowskim) i dolnokredowego na Górze Św. Anny (z A. Barczukiem). Jerzy Głazek (1970) zakwestionował wiodącą rolę klimatu w rozwoju krasu małych i dużych form krasu powierzchniowego, ważniejszą rolę przypisując sytuacji przestrzennej, bądź charakterowi skały; oraz pogląd, że poziomo rozwinięte jaskinie stanowią podziemne przedłużenie powierzchniowych tarasów rzek. W ostatnich latach Profesor prowadził wraz z zespołem zainicjowane przez siebie badania udowadniające termalną genezę Jaskini Bielskiej.

prof. dr hab. Jerzy Głazek

Tatry, które Profesor znał od dzieciństwa, były Mu bliskie przez całe życie. Poza licznymi badania speleogenetycznymi, do najważniejszych należą odkrycia: żył mineralnych w granitoidach masywu Koszystej, retyku reglowego na Wołoszynie i tufitów w zlepieńcach eoceńskich oraz ich zaklinowanie koło Rusinowej Polany.

Jerzy Głazek był współautorem i współredaktorem "Mapy geologicznej Tatr" w skali 1:30000 (1979).

Profesor Jerzy Głazek zajmował się tektoniką Gór Świętokrzyskich (powstawały w ryfcie), strefą Teisseyre'a-Tornquista (wzdłuż niej nie zachodziły duże przesunięcia poziome); podważał istnienie orogenu kaledońskiego w NW Polsce, a na podstawie obserwacji geologicznych w Azji Południowo-Wschodniej zakwestionował równowiekowość ruchów górotwórczych na kuli ziemskiej, zanim potwierdziły je założenia tektoniki płyt. Zainteresowania Profesora obejmowały także badania paleontologiczne, które znalazły uznanie wśród specjalistów tej dziedziny: odkrycie mioceńskich chrząszczy i kręgowców w Przewornie; opracowanie na Kozim Grzbiecie w Górach Świętokrzyskich stanowiska środkowoplejstoceńskich kręgowców i ślimaków; rozpoznanie kręgów ramion wężowideł w płytkach cienkich (z A. Radwańskim) czy opracowanie dolnocenomańskich skamieniałości śladowych (z R. Marcinowskim i A. Wierzbowskim). Jednym z najważniejszych odkryć Profesora było opublikowanie w Nature "odmłodzenia" o 200 000 lat martwic ze szczątkami hominidów z Bilzingsleben w Niemczech (z R.S. Harmonem ii K. Nowakiem).

Profesor Jerzy Głazek bardzo dużą rolę przywiązywał do pracy dydaktycznej. Był współautorem rozdziałów w kolejnych wydaniach Przewodnika do ćwiczeń z geologii dynamicznej, popularyzował geologię poprzez uczestnictwo w wykładach otwartych dla uczniów szkół licealnych i słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku czy artykuły w czasopismach popularno - naukowych. Jerzy Głazek wypromował ponad 40 magistrantów i 6 doktorów. Dzięki wielkiej życzliwości i uczynności Profesora, zawsze otwartego na rozmowy i długie konsultacje, liczba osób uznających go za swojego nieformalnego Nauczyciela i Mistrza jest o wiele razy wyższa. Jerzy Głazek chętnie dzielił się swoją wyjątkową wiedzą geologiczną z osobami nie tylko ze środowiska naukowego, ale też górsko - jaskiniowego. Profesorowie z Jego pokolenia widzieli w nim erudytę "któremu równych z trudem znajdziemy wśród najwybitniejszych polskich geologów naszego czasu". Profesor do roku 2005 prowadził ćwiczenia terenowe z geologii w Tatrach. Do swojej ostatniej praktyki zaskakiwał dwudziestoletnich studentów kondycją, zwłaszcza w trakcie szybkich, stromych zejść, dzięki czemu studenci ofiarowali Mu koszulkę z Jego zdjęciem i napisem "Szybszy niż lawina" oraz wielką odpornością na niesprzyjające warunki pogodowe.

Jerzy Głazek aktywnie angażował się w prace organizacyjne. Wchodził w skład Komisji Speleologii ZG PTTK oraz reprezentował Polskę na Międzynarodowych Kongresach Speleologicznych organizowanych przez Międzynarodową Unię Speleologiczną (UIS). W latach 1977-1986 pełnił funkcję Sekretarza Komisji Speleochronologii i Paleokrasu UIS, a w 1981-1986 - Zastępcy Sekretarza Generalnego UIS. Profesor Jerzy Głazek był wielokrotnie wybierany lub powoływany do różnych naukowych ciał kolegialnych i redakcyjnych, był członkiem Komitetu Geologicznego PAN oraz członkiem Rady Naukowej Muzeum Ziemi PAN. Profesor wchodził w skład redakcji czasopism: "Speleologia" (1967-1976), "Kras i speleologia" (od 1977), "Slovenský kras" (od 1999) oraz Acta Geologica Polonica (1996-1999), Geologos (1998-2007, redaktor naczelny). Współpracował z wieloma ośrodkami w Polsce i zagranicą, m.in. z IG PAN, ING UJ, Czeską Akademią Nauk i Zarządem Jaskiń Słowackich.oraz ze Słowackim Muzeum Ochrony Przyrody i Speleologii w Liptowskim Mikulaszu.

Profesor Jerzy Głazek był wiele razy wyróżniany nagrodami JM Rektorów UW i UAM, 3 razy Nagrodą Ministra, nagrodami, medalami i odznakami honorowymi towarzystw naukowych, speleologicznych i technicznych krajowych i zagranicznych. Otrzymał m. in.: Złoty Medal na VI Międzynarodowym Kongresie w Ołomuńcu (1973), Złoty Krzyż Zasługi (1977), Krzyż Kawalerski Polonia Restituta (1987), medal z okazji 30-lecia Zarządu Jaskiń Słowackich (1999), Medal Komisji Edukacji Narodowej (2002) oraz Honorowy Medal Słowackiego Muzeum Ochrony Przyrody i Jaskinioznawstwa za wkład w rozwój polsko - słowackiej współpracy (2006).

Jerzy Głazek był bardzo barwną postacią, o której krążyło wiele anegdot i śmiesznych historii związanych z Jego osobą. Był niesłychanie skromnym człowiekiem. Na Jubileuszu Profesora w roku 2007 w Ciążeniu, zorganizowanym z okazji 50-lecia Jego pracy zawodowej, sprawiał wrażenie człowieka nie tylko wzruszonego, ale również zmieszanego i onieśmielonego sytuacją w której się znalazł, podczas kolejnych peanów, wspomnień czy odczytów listów gratulacyjnych związanych z Jego osobą.

Profesor był pełnym pasji badaczem, chętnie poświęcającym swój czas dla innych a w konsekwencji nie zawsze znajdując go dla siebie. Od 28 lat otwierał coroczne Sympozja Speleologiczne, od kiedy w 1981 roku został Przewodniczącym Sekcji Speleologicznej im. Kopernika.

Będzie nam Go bardzo brakować i na zawsze pozostanie w naszej pamięci jako wybitny uczony, dobry, życzliwy i skromny człowiek, oraz niezastąpiony Mistrz i Nauczyciel.

Ditta Kicińska