Ryszard Gradziński - "BRYŚ" (1929 - 2014)


RYSZARD GRADZIŃSKI
Na wspinaczce w dolinkach podkrakowskich, lata 50-te, ubiegłego wieku.
W sylwestrowy wieczór, 2014 roku, odszedł od nas Ryszard Gradziński - ostatni z grupy założycieli polskiej speleologii - gałęzi wiedzy zajmującej się naukowym badaniem procesów krasowych.

Profesor Ryszard Gradziński (urodzony w 1929 r.) swą karierę naukową rozpoczął w Katedrze Geologii Uniwersytetu Jagiellońskiego kierowanej przez Mariana Książkiewicza, gdzie, w 1951 r., ukończył studia geologiczne a następnie przez ponad 20 lat pracował jako asystent, starszy asystent, adiunkt i docent. Tam też uzyskał, w 1963 r., stopień doktora nauk przyrodniczych i habilitował się z zakresu geologii (w 1968 r.).

Od 1970 r. pracował w Zakładzie (później Instytucie) Nauk Geologicznych PAN, gdzie dwukrotnie kierował krakowską placówką tegoż instytutu. W 1977 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1987 r. profesora zwyczajnego.

Głównym polem naukowej działalności prof. Gradzińskiego była sedymentologia, w szczególności rekonstrukcja środowisk i systemów depozycyjnych kopalnych osadów lądowych i płytkomorskich. M.in. przez wiele lat prowadził badania karbońskich węglonośnych osadów Zagłębia Górnośląskiego a także górnokredowych osadów Kotliny Nemegt na Pustyni Gobi, obfitującej w szczątki dinozaurów i prymitywnych ssaków. Podobne badania przeprowadzone przez prof. Gradzińskiego w Górach Świętokrzyskich wykazały, że tamtejsze dolnotriasowe piaskowce są osadami kopalnych wydm. Te badania i ich wyniki przyniosły mu zarazem opinię wybitnego znawcy kopalnych wydm, czego efektem było m.in. powierzenie mu współprowadzenia obrad sekcji poświęconej osadom eolicznym na 29. Międzynarodowym Kongresie Geologicznym w Waszyngtonie (1989 r.).

Profesor Gradziński brał udział w licznych wyprawach naukowych m.in. w trzech Polsko-Mongolskich Ekspedycji Paleontologicznych (1964, 1965, 1970 czy też w V wyprawie antarktycznej PAN na stację im. H. Arctowskiego (1980/81), gdzie prowadził badania kopalnych moren oraz płytkomorskich osadów formacji Polonez Cove nas Wyspie Króla Jerzego Zainteresowania R. Gradzińskiego geologią regionu krakowskiego zaowocowały m.in. wyjaśnieniem kwestii powiązania paleorzeźby z rozwojem zjawisk krasowych w trzeciorzędzie i tektoniką tego obszaru. Owocem badań nad geologią obszaru krakowskiego są dwie kolejne wersje niezwykle popularnego Przewodnika geologicznego po okolicach Krakowa (1960 i 1972), a także utworzenie dwóch rezerwatów geologicznych - na Bonarce i w rejonie Mnikowa.

RYSZARD GRADZIŃSKI
Bryś na 46 Sympozjum Speleologicznym na Górze św. Anny, 2012 rok.
Szczególną dziedziną zainteresowań Ryszarda Gradzińskiego były, od lat studenckich, procesy i zjawiska krasowe oraz sportowa eksploracja jaskiń polskich i zagranicznych (m.in. na Słowacji, we Francji, na Kubie i w Meksyku). Profesor Gradziński, wspólnie z kolegami z ING UJ - Rafałem Unrugiem i Andrzejem Radomskim, był pionierem nowej dziedziny nauk geologicznych - speleologii. Wcześniej eksploracja jaskiń miała charakter działalności sportowej i dopiero działania Ryszarda Gradzińskiego i kolegów wzbudziły powszechne zainteresowanie krasem jako zjawiskiem przyrodniczym, wartym badań naukowych. Do najważniejszych jego osiągnięć naukowych na polu speleologii należy zaliczyć wyjaśnienie genezy wielu form krasu tropikalnego (m.in. na Kubie) oraz pierwsze w skali światowej rozpoznanie różnych typów jaskiniowych osadów o odmiennej strukturze wewnętrznej i genezie.

Działalność profesora Ryszarda Gradzińskiego na polu geologii, oprócz licznych (ponad 100) artykułów i rozpraw naukowych wydrukowanych w czasopismach krajowych i zagranicznych, jak też publikacji popularno-naukowych, znalazła też wyraz w opracowaniu (wspólnie z A. Kostecką, A. Radomskim i R. Unrugiem) monograficznego podręcznika Sedymentologia (1976), wydanego także w 1980 r. oraz Zarys Sedymentologii (1986).

Publikacje naukowe prof. Gradzińskiego są wielokrotnie cytowane w literaturze krajowej i zagranicznej a także w monografiach, specjalistycznych podręcznikach i encyklopediach o światowym obiegu (np. Encyclopedia of Sedimentology, Encyclopedia of Geomorphology).

Profesor Gradziński posiadał wybitną zdolność łączenia pracy twórczej z działalnością o charakterze organizacyjnym i dydaktycznym. Przez wiele lat prowadził ćwiczenia i wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim, wypromował 7 doktorów i przez blisko 40 lat był aktywnym członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Geologicznego. Był też jednym z założycieli Sekcji Speleologicznej w Polskim Towarzystwie Przyrodników im. Kopernika i przez wiele lat przewodniczył tej Sekcji.

RYSZARD GRADZIŃSKI
Odnowienie doktoratu, Collegium Maius UJ, październik, 2014 rok.
Ryszard Gradziński był w ciągu czterech kolejnych kadencji (1984-1995) przewodniczącym Komitetu Nauk Geologicznych PAN, równocześnie przewodnicząc komitetom narodowym ds. Międzynarodowej Unii Geologicznej (IGU) i Międzynarodowego Programu Korelacji Geologicznej (IGCP).

W ciągu dwóch kadencji był członkiem Komitetu Badań Naukowych (1991-1997) i przez kilka kadencji członkiem Centralnej Komisji ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych.

Osiągnięcia naukowe Ryszarda Gradzińskiego zostały wysoko ocenione przez polski świat nauki: był on laureatem Nagrody I Stopnia Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, dwukrotnie Nagrody Sekretarza Naukowego PAN. W 1987 r. został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, w 1990 r. - członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności, a w maju 1998 r. – członkiem rzeczywistym PAN. Był honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Słowackiego Towarzystwa Speleologicznego oraz Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika.

Za zasługi dla alpinizmu podziemnego i speleologii, prof. Gradziński wyróżniony został członkostwem honorowym Polskiego Związku Alpinizmu.

Ryszard Gradziński, w środowisku jaskiniowym, nazywany "Brysiem", był człowiekiem pogodnym oraz niezwykle komunikatywnym. Jako urodzony gawędziarz obdarzony przy tym niezwykłą pamięcią, z jej zakamarków wydobywał różne, smakowite niekiedy, "kąski" z historii życia naukowego, speleologicznego i towarzyskiego, nie tylko ze środowiska krakowskiego. Inną cechą, wielce przydatną w dyskursach naukowych, był szybki refleks i zdrowy rozsądek, dzięki któremu potrafił skutecznie wyłapywać pseudonaukowe wywody czy też zwykłe dęte bzdury wygłaszane bądź publikowane, jako tzw. naukowe prawdy objawione.

Właśnie tych Brysiowych gawęd, wspominek oraz Jego celnych i racjonalnych ripost, będzie nam brakowało szczególnie.

Joachim Szulc