KAZIMIERZ KOWALSKI (1925-2007)


Profesor Kazimierz Kowalski wybitny uczony, zoolog i speleolog wielce zasłużony dla poznania jaskiń Polski i ich fauny współczesnej i kopalnej, zmarł w swoim rodzinnym domu w Krakowie 29 maja 2007 roku, po długiej i ciężkiej chorobie w wieku 82 lat. Łączył w sobie pasje badacza z wybitnymi osiągnięciami sportowymi i nadzwyczajnymi zdolnościami organizacyjnymi, kiedy podejmował jakąś działalność, jakąś ideę to mimo piętrzących się trudności doprowadzał ją do końca w postaci książkowej syntezy, czy też sprawnie funkcjonującej organizacji, w której zostawiał następców z przekonaniem, że będą pomnażać jego dorobek. Jednocześnie był najwybitniejszym teriologiem, speleologiem i grotołazem drugiej połowy XX wieku w Polsce.

Kazimierz Kowalski urodził się w Krakowie jako drugie dziecko Zofii z Medweckich (1890-1976) i Tadeusza (1889-1948) Kowalskich. Matka Jego była doktorem medycyny, a ojciec wybitnym orientalistą, profesorem UJ, członkiem PAU i jej Sekretarzem Generalnym w najtrudniejszych latach wojny, okupacji i powojennych zmaganiach z nagonką na PAU. Na ukształtowanie osobowości Kazimierz Kowalskiego ogromny wpływ miała atmosfera domu rodzinnego, dobrze zorganizowana praca naukowa ojca, jego wyprawy badawcze i praca organizacyjna w UJ i PAU, oraz turystyczne wyprawy rodzinne w czasie wolnym. Właśnie podczas takiej rodzinnej wycieczki w roku 1934 do Jaskini Magurskiej w Tatrach, dziewięcioletni Kazik zafascynował się tajemniczym światem naturalnych podziemi i kośćmi zwierząt pogrzebanymi w osadach jaskiniowych do tego stopnia, że zadecydowało to o Jego dalszej drodze życiowej. Chłopięce pragnienie poznania nieznanego, dotarcia tam gdzie jeszcze nikt nie był spowodowało, że już przed wojną rozpoczął penetrowanie jaskiń Wyżyny Krakowskiej.

Gdy wybuchła wojna Kazimierz Kowalski właśnie miał zacząć naukę w trzeciej klasie gimnazjum, które zamknęli okupanci, podobnie jak wszystkie polskie szkoły ogólnokształcące i wyższe na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W tej sytuacji rozpoczął naukę w Szkole Melioracji Rolnych, której legitymacja chroniła przed wywiezieniem na roboty do Niemiec, a jednocześnie kontynuował naukę na tajnych kompletach, gdzie w r. 1943 zdał maturę i rozpoczął studia zoologiczne na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim. W czerwcu 1944, wobec zagrożenia przez bombardowania i zbliżający się front, został zatrudniony przy zabezpieczaniu zbiorów Muzeum Fizjograficznego PAU, lecz po paru tygodniach, wyszedł z miasta do oddziału AK "Skała", a powrócił do domu gdy Niemcy wycofywali się z Krakowa.

Kazimierz Kowalski kontynuował studia na Uniwersytecie Jagiellońskim zaraz po uruchomieniu zajęć w r. 1945 i ukończył je w roku 1947 broniąc pracy magisterskiej o rytmice dobowej gryzoni. Po studiach został asystentem w Zakładzie Psychologii i Etologii Zwierząt UJ, gdzie w roku 1949 obronił pracę doktorską na temat ekologii nietoperzy. W roku 1954 przeszedł do pracy w nowoutworzonej w Krakowie Pracowni Instytutu Zoologii PAN, rozbudowywanej stopniowo w samodzielny Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN (1980), gdzie awansował na docenta (1954), profesora nadzwyczajnego (1962) i zwyczajnego (1969) oraz pełnił funkcje dyrektora w latach 1960-1978 i 1985-87. W latach 1978-1983 był profesorem zoologii w Uniwersytecie Orańskim (Algeria).

Jeszcze będąc studentem K. Kowalski, zachęcony przez wybitnego archeologa prof. Włodzimierza Antoniewicza rozpoczął systematyczną inwentaryzację jaskiń Polski jako współpracownik Państwowego Muzeum Archeologicznego. Nie było to proste zadanie w tych czasach, kiedy brakowało komunikacji autobusowej i zaplecza turystycznego, a poszukiwanie jaskiń od Krakowa po Działoszyn Kazik odbywał piechotą lub rowerem, często nocował w jaskiniach; co więcej jako obcy i nietypowo zachowujący się człowiek był parę razy zatrzymywany przez "czujnych funkcjonariuszy" MO i ORMO, którzy podejrzewali, że jest amerykańskim szpiegiem lub dywersantem. Pierwszy tom dzieła Jaskinie Polski (wyd. PWN, Warszawa) poświęcony jaskiniom Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej ukazał się w r. 1951, drugi obejmujący Tatry w r. 1953, a ostatni poświęcony pozostałym regionom jaskiniowym w r. 1954. Monografia ta zawiera opisy i plany 658 jaskiń oraz wszystko to co wówczas było znane o jaskiniach i krasie w naszym kraju, a rozproszone w setkach artykułów i notatek w publikacjach naukowych, krajoznawczych i gazetowych, które zestawił i ocenił w niezrównanej bibliografii adnotowanej. Większość z tych jaskiń została po raz pierwszy opisana i skartowana, a 399 odkrytych dla nauki dopiero przez autora. Poprzednio opublikowane plany i rzeczowe opisy miały tylko nieliczne jaskinie, tylko otwory i wstępne partie wielu funkcjonowały w świadomości lokalnych społeczności, czasami ubarwione w literaturze legendami i nieprawdopodobnymi fantazjami. Dość zaznaczyć, że poprzedni spis jaskiń Polski zawierał tylko skąpe informacje o 314 obiektach (Fleszarowa 1933), z których 73 jaskinie znajdują się obecnie poza granicami Polski, a za to w Sudetach przybyło 19. Warto, też podkreślić, że kiedy to monumentalne dzieło o łącznej objętości 844 stron formatu A4 wyszło drukiem, jego autor – dr K. Kowalski ukończył dopiero 29 lat! W tym dziele Autor uporządkował rozległą interdyscyplinarną wiedzę, dlatego jest ono uznawane za początek nowoczesnej speleologii w Polsce (Wójcik 1982).

Samotne poszukiwanie, mierzenie i opisywanie jaskiń krótkich, zwykle poziomo rozwiniętych, a stosunkowo obszernych i suchych było możliwe na Wyżynie Krakowskiej, lecz dokumentowanie rozległych, zwykle ciasnych, często pionowo rozwiniętych i zawodnionych jaskiń zatatrzańskich wymagało pracy zespołowej i specjalistycznego sprzętu. Dlatego Kazik z kilkunastoma kolegami z krakowskich uczelni założył pierwszy w Polsce Klub Grotołazów (1950) i zaczął wydawać powielany biuletyn tego klubu Grotołaz (1950-1957), w którym opisywano wyniki eksploracji jaskiń, sprzęt konstruowany własnym pomysłem i "przemysłem", w domu lub w zaprzyjaźnionych warsztatach i zamierzenia na przyszłość.

W tym biuletynie Kazik rozróżnił cele "turystyki jaskiniowej" (dziś oficjalnie nazywanej "taternictwem jaskiniowym") i speleologii (1950), oraz sformułował ideę organizowania zagranicznych wypraw jaskiniowych (1955), kiedy osłabła polityczna izolacja. Kierował też pierwszymi wyprawami do jaskiń Słowacji (1955, 1956, 1957, 1958), a następnie Bułgarii (1962), Węgier (1965) i Meksyku (1969). W zespole Klubu Grotołazów Kazik ustanowił też szereg jaskiniowych rekordów Polski, podczas wypraw do Jaskini Miętusiej w Tatrach w Wielkich Kominach osiągnął głębokość - 160 m w r. 1951, a w następnym roku - 213 m. Trzeba dodać, że przed wynalezieniem techniki "jednej liny" i przyrządów do zjeżdżania i wychodzenia po niej, były to wielkie osiągnięcia sportowe wymagające świetnej kondycji fizycznej oraz umiejętności posługiwania się linami i drabinkami sznurowymi przy bardzo ograniczonej widoczności. W r. 1953 dokonał pierwszego w Polsce udanego nurkowania jaskiniowego - w stroju nurkowym skonstruowanym przez klubowych kolegów – przepłynął Syfon Zwolińskich w Jaskini Zimnej. Jednocześnie uczestniczył w odkrywaniu i wykonał plany najdłuższych w owym czasie jaskiń Polski: w roku 1952 w Szczelinie Chochołowskiej skartował 1650 m ogólnej długości korytarzy, a w r. 1955 - 3 km w Jaskini Zimnej. Osiągnięcia te systematycznie opisywał w biuletynach i czasopismach speleologicznych w kraju i za granicą, dzięki czemu w roku 1956 został zaproszony przez francuskich kolegów do wzięcia udziału w wielkiej międzynarodowej wyprawie (w której uczestniczyło blisko 100 grotołazów z kilku krajów, w tym 4 Polaków) do Gouffre Berger na alpejskim płaskowyżu Vercors, która miała na celu przekroczenie 1 km głębokości w podziemnej eksploracji. Podczas tej wyprawy był jednym z 7 jej członków i jedynym Polakiem, którzy dotarli do syfonu końcowego na głębokości - 1222 m, był to wówczas rekord świata, pierwsza jaskinia spenetrowana poniżej 1 km. Rekord ten został pobity dopiero po 10 latach w pirenejskiej jaskini Pierre Saint-Martin. Jednocześnie prof. Kazimierz Kowalski był współzałożycielem i pierwszym prezesem (1963-1968) Sekcji Speleologicznej Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika.

Za zasługi dla polskiej speleologii Pol. Tow. Przyr. im. Kopernika wyróżniło prof. Kazimierz Kowalskiego członkostwem honorowym (1998), a za całokształt odkrywczych dokonań w jaskiniach K. Kowalski został wyróżniony godnościami członka honorowego Klubu Wysokogórskiego, Polskiego Związku Alpinizmu i Speleoklubu Nicolaus z Liptowskiego Mikulasza, a w r. 2005 Nagrodą Super Kolosa, jako pierwszy i zapewne długo jedyny grotołaz i speleolog w kraju.

Kazimierz Kowalski podczas dokumentowania jaskiń, jako student zoologii badał nietoperze i ekologię jaskiń (1951, 1953). Odkrył też ważne stanowisko plioceńskiej fauny drobnych ssaków, głównie nietoperzy w Podlesicach (1951, 1956). Później stał się bardzo znanym i wydajnym paleontologiem specjalizującym się w drobnych ssakach, organizującym eksploatację i opracowującym wiele innych stanowisk kopalnej fauny kręgowców w osadach kenozoicznych Polski, sygnalizowanych przez geologów i uczestnicząc w pracach archeologów, oraz opracowującym zbiory muzealne drobnych ssaków ze znanych stanowisk w Czechosłowacji, Jugosławii, Chinach i Wielkiej Brytanii.

Prof. Kazimierz Kowalski publikował swoje prace w czasopismach naukowych na całym świecie od Chin po USA. Opublikował też kilkanaście książek i wiele rozdziałów w krajowych i międzynarodowych wydawnictwach książkowych. Wśród nich trzeba wspomnieć: rozdziały o jaskiniach i ssakach w monografii Tatrzańskiego Parku Narodowego (2 wyd. 1955 i 1962), Ssaki. Zarys teriologii (PWN 1971, tłum. angielskie 1976, tlum. hiszpańskie Madryd 1981), Die Tierwelt des Eiszeitalters (Darmstadt 1986) i wraz z żoną, prof. B. Rzebik-Kowalską Mammals of Algeria (1991).

Bibliografia prof. Kazimierza Kowalskiego liczy blisko 700 pozycji, jej spis obejmujący wszystkie oryginalne prace naukowe i wydawnictwa książkowe do roku 1995 został wydany w specjalnym tomie Acta zoologica cracoviensia (39,1: XXX +1-604, red. Adam Nadachowski, Lars Wendelin, Kraków 1996) zawierającym prace przedstawione na konferencji zorganizowanej ku uczczeniu 50-lecia Jego pracy naukowej. Jednocześnie Sekcja Speleologiczna Pol. Tow. Przyr. im. Kopernika wydała Kazimierz Kowalski. Bibliografia speleologiczna za okres 1946-1996 (opracował W. W. Wiśniewski, Kraków 1996, 47 ss.) jest to kompletna bibliografia obejmująca nawet drobne notatki powielane w biuletynach speleologicznych. Z okazji przyznania Nagrody Super Kolosa jaskiniowe osiągnięcia K. Kowalskiego opisał J. Baryła (Jaskinie 2006/1:8-10, Kraków), ukazały się wspomnienia Laureata Moje przygody z jaskiniami (ibidem s.11-12) i został nakręcony film dokumentalny Kazik (reż. M. Koszałek). W końcu w pierwszym tomie z serii Po drogach uczonych. Z członkami Polskiej Akademii Umiejętności rozmawia A. M. Kobos ukazał się biograficzny wywiad z Kazimierzem Kowalskim (wyd. PAU, Kraków 2007, s. 419-429).

Prof. K. Kowalski był redaktorem naczelnym Acta Zoologica Cracoviensia (1971-1985) i członkiem rad redakcyjnych wielu czasopism o zasięgu międzynarodowym, w tym zagranicznych: Evolutionary Theory (USA), Palaeovertebrata (Francja) i Quartärpaläontologie (Niemcy). Prof. K. Kowalski został wybrany członkiem korespondentem PAN w roku 1971, rzeczywistym w r. 1986, a w r. 1989 członkiem czynnym odrodzonej PAU, w której przez dwie kadencje był wybierany na Prezesa (2000-2006).

Nazwisko profesora Kazimierza Kowalskiego jest utrwalone w nauce nie tylko jako autora licznych publikacji i ponad dwudziestu taksonów kopalnych ssaków odkrytych i opisanych przez Niego, lecz także w kilkunastu nazwach taksonów nadanych na Jego cześć przez badaczy z całego świata. Ze śmiercią profesora Kazimierza Kowalskiego zoologia i speleologia straciły jednego ze swoich najwybitniejszych twórców, który znacząco pogłębił naszą wiedzę o kopalnych ssakach i jaskiniach.

Jerzy Głazek