Jerzy Liszkowski (1936-2005)


Rankiem 14 lutego 2005 polska geologia i nauka o krasie poniosły wielka strate, kiedy niespodziewanie, po krótkiej chorobie na raka zmarł Profesor Jerzy Liszkowski. Należał On do grona najwszechstronniejszych geologów ostatnich czasów. Kompetentnie pisał i zabierał głos na tak odległe tematy jak zęby ryb kopalnych, wężowidła triasowe, neotektonika, procesy krasowe, litologia i stratygrafia mezozoiku i kenozoiku, geologia inżynierska i hydrogeologia.

Jurek Liszkowski swoją pozycję naukową osiągnął po długiej walce z przeciwnościami losu, jakie Jego pokoleniu zgotowała II wojna światowa, i własnymi słabościami. J. Liszkowski urodził się w Berlinie 16 marca 1936. Rozdzielony z rodzicami był wychowywany w niemieckich, a później polskich domach dziecka. W końcu odnaleziony przez babcię za pośrednictwem PCK zamieszkał z matką i babcią w Gdyni, gdzie ukończył liceum ogólnokształcące w roku 1955. W tym samym roku rozpoczął studia geologiczne na UW, które ukończył w r. 1961 uzyskując tytuł magistra geologii inżynierskiej i hydrogeologii na podstawie pracy Zdjęcie inżyniersko-geologiczne okolic Bałtowa i Pętkowic wykonanej pod kierunkiem prof. W. C. Kowalskiego. Pracę zawodową rozpoczął w r. 1962 w Katedrze Geologii Inżynierskiej UW, gdzie przeszedł kolejne awanse od stażysty do adiunkta. Doktorat obronił w r. 1966 na podstawie pracy Inżynierskogeologiczna charakterystyka rozwoju krasu na tle litologii utworów górnojurajskich północno-wschodniego obrzeżenia Gór Świetokrzyskich wykonanej pod kierunkiem prof. W. C. Kowalskiego W roku 1978 przeniósł się do Uniwersytetu Śląskiego, gdzie był adiunktem, a od r. 1984 docentem. Habilitował się w r. 1982 na podstawie rozprawy Geneza pola współczesnych pionowych ruchów skorupy ziemskiej na obszarze Polski. W roku 1990 przeniósł się do Poznania, gdzie w Instytucie Geologii UAM był nadal docentem, a od 1991 profesorem nadzwyczajnym, dodatkowo przez 3 semestry wykładał na UMK w Toruniu. W roku 2002 otrzymał tytuł profesora nauk o Ziemi.

Dorobek naukowy Prof. J. Liszkowskiego jest bardzo bogaty i różnorodny, obejmuje ok. 150 publikacji. Wśród tych prac ponad 30 zostało opublikowanych w językach obcych, głównie po angielsku w cenionych czasopismach (np. Annales de Spéléologie, Tectonophysics) i w materiałach międzynarodowych kongresów i konferencji. Osobnego podkreślenia wymagają osiągnięcia Jurka w sporządzaniu Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, której ukończył 5 arkuszy i liczne opracowania geologiczno-inżynierskie.

Wspominając tu dorobek Jurka przypomnę tylko najważniejsze Jego prace dotyczące procesów i zjawisk krasowych oraz zbliżonych do nich (np. "kras lessowy"). Nurt ten był rozwijany przez Niego od czasu pracy magisterskiej. Stosunkowo znaczny rozgłos zyskały Jego dwa metodyczne artykuły opublikowane po polsku w Przeglądzie Geologicznym w r. 1966 (Metodyka regionalnych inżyniersko-geologicznych badań krasu i Podstawy klasyfikacji zjawisk i procesów krasowych dla potrzeb praktyki inżyniersko-geologicznej i hydrogeologicznej). Choć ze względów językowych ich oddziaływanie jest ograniczone, to jednak są one cytowane zagranicą (np. Dubljanskij & Andrejczuk Terminołogia speleołogii, Kungur 1991). Podobnie praca opublikowana po niemiecku w materiałach 6 Międzynar. Kongresu Speleol. (1976) o niedocenianej roli "młota hydraulicznego" w rozwoju freatycznych kanałów krasowych jest cytowana w podręczniku A. Bögliego Karst Hydrology and physical speleology (Springer 1978 i 1980). Istotne są Jego prace o mechanizmie zapadlisk krasowych opublikowane po niemiecku w Hannowerze (1973). Ważnymi pracami są rozważania o tzw. „krasie lessowym”, w których Jurek słusznie dowodzi, że nie są to procesy krasowe lecz "filtracyjne deformacje gruntów spoistych", które w pewnych warunkach tracą spoistość i ulegają deformacjom pod wpływem nasączenia wodą i sufozji. Te procesy choć dają formy podobne do krasowych to mają inną genezę i wielkie znaczenie dla geologii inżynierskiej. Wypada w tym miejscu podkreślić pionierski charakter pracy Prawidłowości i odrębności hydrauliki krasowej (1977), w której Autor, po raz pierwszy w polskiej literaturze, odróżnił wody porowe, szczelinowe i krasowe zamiast powszechnie używanego ogólnego terminu "wody szczelinowo-krasowe".

Prof. dr hab. J. Liczkowski ma ogromny dorobek dydaktyczny. Podczas swojej ponad 40-letniej pracy na 4 uniwersytetach prowadził zajęcia nie tylko z geologii inżynierskiej i kartowania geologicznego, lecz także z geologii dynamicznej i regionalnej, oraz szereg wykładów monograficznych. Podkreślić też trzeba, że jest autorem publikowanych pomocy dydaktycznych, wśród których wyróżnić współautorstwo pierwszej w Polsce, a jednej z nielicznych książek poświęconych szczelinowatości masywów skalnych (Liszkowski i Stochlak 1977).

Prof. J. Liszkowski wypromował ponad 50 magistrów i dwu doktorów geologii, wyróżniał się nie tylko bardzo szerokim zakresem kompetencji, lecz także aktywnością w życiu naukowym krajowym i międzynarodowym, jeszcze w r. 2004 uczestniczył w kilku konferencjach za granicą. Mimo tych sukcesów, był przyjaznym i skromnym człowiekiem, do którego można się było zwrócić o pomoc i radę. Nie był jednak pobłazliwy i gdy nie zgadzał się z czymś, potrafił odważnie przeciwstawiaę się zbiorowemu przyzwoleniu. Zawsze znajdował czas dla współpracowników i studentów, którzy chętnie uczestniczyli w prowadzonych przez Niego zajęciach. Dlatego Jego śmierć jest wielką stratą dla studentów.

Jerzy Głazek